Timur Satrancı
14. yüzyıldan günümüze: Tarihin en büyük satranç varyantı
Tarihçe
Timur Satrancı (Shatranj al-Kabir), 14. yüzyıl sonlarında Timur İmparatorluğu'nda oynanan büyük bir satranç varyantıdır. Standart 8x8 satrancın aksine, bu oyun 10x11 tahta üzerinde 28 taşla oynanır.
Timur (1336-1405), standart satrancı zekası için fazla basit buluyordu. Bu yüzden daha büyük ve karmaşık bir oyun olan 'Büyük Satranç'ı (Shatranj al-Kabir) icat etti veya geliştirdi.
Oyun, Chaturanga'dan (MS 600-650) gelişerek Pers Chatrang'ına, Arap Şatranç'ına ve sonunda Timur Satrancı'na evrildi. Tarihçiler H.J.R. Murray, Duncan Forbes ve modern araştırmacı Jean-Louis Cazaux bu oyunu belgelemiştir.
Tahta ve Taşlar
Timur Satrancı 10 sıra ve 11 sütundan oluşan 110 karelik devasa bir tahtada oynanır. Taşlar 11 farklı türdedir ve her oyuncu 28 taşla başlar.
11 piyon türü vardır: Her taşın prototipi olan bu piyonlar, son sıraya ulaştıklarında ait oldukları taşa terfi eder.
| Taş | Tür | Hareket |
|---|---|---|
| Şah (King) | Kraliyet | 1 kare her yönde |
| Şehzade (Prince) | Kraliyet | Şah gibi hareket eder |
| Kale (Rook) | Ana | Dikey/yatay sınırsız |
| At (Knight) | Ana | L şeklinde zıplar |
| Fil (Elephant) | Yardımcı | 2 kare çapraz zıplar |
| Deve (Camel) | Yardımcı | 1 çapraz + 2 düz zıplar |
| Mancınık (War Engine) | Yardımcı | 2 kare düz zıplar |
| Zürafa (Giraffe) | Hibrit | 1 çapraz + 3+ düz kayar |
| Gözcü (Talia) | Ana | En az 2 kare çapraz kayar |
| General (Ferz) | Yardımcı | 1 kare çapraz |
| Vezir (Vizir) | Yardımcı | 1 kare düz |
Özel Kurallar
Timur Satrancı, standart satrançtan önemli noktalarda ayrılır:
Pat = Yenilgi
Standart satrançta pat beraberlik sayılır, ancak Timur Satrancı'nda pat yapan oyuncu KAYBEDER.
Şah Takası
Her oyuncu bir kez şahını herhangi bir dost taşla yer değiştirebilir.
Hisar Beraberliği
Şahınız rakip hisarına (kaleye) ulaşırsa oyun berabere biter.
Zorunlu Terfi
Piyonlar son sıraya ulaştığında, serbest seçim yerine kendi taşlarına terfi eder.
Piyonların Piyonu
Üç aşamalı destansı bir terfi: İlk varışta hareketsiz kalır (ışınlanabilir), ikinci varışta başlangıç karesine döner, üçüncü varışta Maceracı Şah olur.
Varyantlar
İki ana Timur Satrancı varyantı bulunmaktadır:
Standart (Erkeksi)
28 taşla oynanan standart versiyon. 11 piyon türü ve klasik taş dizilimi.
Tam (Full Tamerlane)
36 taşla oynanan genişletilmiş versiyon. Aslan, Boğa, Deniz Canavarı (Lüxm) ve Kâşif gibi ekstra mitolojik taşlar içerir.
Kaynaklar
Bu oyun hakkında daha fazla bilgi için aşağıdaki tarihi ve akademik kaynaklara başvurabilirsiniz:
- İbn Arabşah (1450) - Timur'un biyografisi
- Duncan Forbes - Satranç tarihi araştırmacısı
- H.J.R. Murray - Satranç tarihi (1900)
- Jean-Louis Cazaux - Modern Timur Satrancı araştırmacısı
- Ivan A. Derzhanski - Farsça el yazmaları çevirmeni
- Elliott 274 - 14. yüzyıl Farsça el yazması
- ms 7322 - British Museum Arapça el yazması